زُهری ( 1 ) با گروهی از فقها به خدمت امام زین العابدین علیه السّلام رسیدند ، امام علیه السّلام از زُهری در باره ی مسائلی که بحث و کاوش می کردند پرسید ، عرض کرد : « ما در باره ی روزه گفتگو می کردیم ، همگی به این نتیجه رسیدیم که جز روزه ی ماه رمضان روزه ی واجب وجود ندارد » .

     امام علیه السّلام ، کمیِ معلومات و آگاهی ایشان را نسبت به امور شرعی و احکام دین گوشزد کرد ، سپس اقسام روزه را به شرح زیر بیان فرمود :

     « آن گونه که شما گفتید نیست بلکه روزه چهل گونه است ، ده قسم از آن واجب است همچون روزه ی ماه مبارک رمضان و ده نوع آن روزه ی حرام است ، و چهارده قسم از آن روزه ی اختیاری است ؛ اگر انسان بخواهد می گیرد و اگر نخواست نمی گیرد ، و روزه ی رخصت که خود سه قسم است و روزه ی تربیت ، و روزه ی اباحه ، روزه ی سفر و روزه ی مرض ... »

     زهری و دیگر فقها از وسعت دانش امام علیه السّلام و احاطه ی آن حضرت به احکام دین ، متحیّر شدند ، زهری از آن بزرگوار در خواست کرد تا اقسام مختلف روزه را شرح و توضیح دهد ، امام علیه السّلام فرمو دند :

     « امّا روزه ی واجب عبارت است از : روزه ی رمضان و روزه ی دو ماه پیاپی برای کسی که که یک روز از روزه ی ماه رمضام را به عمد افطار کرده است ، و روزه ی دو ماه متوالی برای کسی که از روی خطا مرتکب قتل نفس شده و قادر بر آزاد کردن بنده نباشد نیز واجب است ، ( سوره ی نساء 4 آیه ی 92 ) . و روزه ی دو ماه پیاپی در کفّاره ی ظهار ( 2 ) برای کسی که امکان آزاد کردن برده را نداشته باشد ، ( سوره ی مجادله 58 آیه 3 و 4 ) . و روزه ی سه روز ، در مورد کفاره ی قسم ، برای کسی واجب است که امکان طعام دادن را ندارد ( سوره ی مائده 5 آیه ی 89) .

     و روزه ی درد و آزار سر تراشیدن نیز واجب است ( بقره 2 آیه ی 196 ) که صاحب درد مختار است که سه روز روزه بگیرد و یا صدقه دهد و یا قربانی به جا آورد . و روزه ی خون حجّ تمتّع که بر کسی که به قربانی دسترسی نداشته باشد واجب است ( بقره 2 آیه ی 196 ) و روزه ی مجازات بنده که واجب است ( مائده 5 آیه ی 95 ) و همچنین روزه ی نذر واجب است ، و روزه ی اعتکاف نیز واجب است .

     امّا روزه ی حرام ، روزه ی عید فطر ، عید قربان و سه روز ایّام تشریق ( 3) است ، و روز ی یوم الشّک را هم مأموریم بگیریم و هم از روزه داری آن نهی شده ایم : مأموریم به عنوان آخر شعبان روزه بگیریم و منع شده ایم ، به این ترتیب که کسی در روزی که همه ی مردم آن روز را شک دارند و نمی دانند آخر شعبان است یا اوّل رمضان ، او تنها به نیّت رمضان روزه بگیرد ... » .

    زهری رو به امام علیه السّلم کرد و عرض کرد : « فدایت شوم ، اگر نخواهند از ماه شعبان روزه بگیرد ، چه کند ؟ » امام علیه السّلام فرمود : « شبی را که شک دارد باید به نیّت شب شعبان روزه بگیرد ؛ اگر از ماه رمضان باشد کفایت می کند و اگر شب آخر شعبان نیز باشد ضرری ندارد » .

     سپس امام علیه السّلام دو باره به بیان اقسام روزه برگشت و فرمود : « و روزه ی وصال ( 4 ) حرام است و روزه ی سکوت ( 5 ) حرام است و روزه ی نذر برای کار معصیت حرام است و روزه ی روزگاران ، حرام است .  

     و امّا روزه ای که روزه دار اختیار دارد بگیرد و یا نگیرد ؛ روزه ی روز جمعه ، پنج شنبه ، دوشنبه ( هر هفته ) ، روزه ی ایّام البیض ( 6 ) ، روزه ی شش روز از روزهای ماه شوّال ، روز عرفه و روز عاشوراء است ، در تمامی اینها روزه دار اختیار دارد که روزه بگیرد و یا نگیرد .

     و امّا روزه ی رُخصت آن است که زن روزه ی استحبابی را نمی گیرد مگر با اجازه ی شوهرش و بنده روزه نمی گیرد مگر با اذن مولایش و مهمان روزه نمی گیرد مگر با اجازه ی میزبانش .

     و امّا روزه ی تأدیب آن است که کودکی را که به حدّ رشد رسیده به خاطر تربیتش وادار به روزه کنند در صورتی که به او واجب نشده است و همچنین کسی را که به دلیل بیماریی از اوّل روز روزه دار نبوده امّا بعداً بهبود یافته و توان روزه را دارد ، باقیمانده روز را از باب تأدیب مأمور به روزه داشتن کنند در حالی که واجب نیست ، و همین طور مسافر اگر از اوّل روز ، چیزی خورده باشد و سپس به وطنش رسیده است بقیّه ی روز را تأدیباً مأمور به امساک کنند در صورتی که واجب نیست .

     و امّا روزه ی اباحه چنین است که اگر کسی بدون عمد چیزی بخورد و یا بنوشد و یا به غیر عمد استفراغ کند ، خداوند آن را مباح کرده و روزه اش را کافی می داند . 

     و امّا روزه ی سفر و مرض که علمای عامّه در باره ی آن اختلاف نظر دارند ؛ گروهی می گویند : باید روزه بگیرد و عدّه ای می گویند : نباید روزه بدارد و جمعی معتقدند که اگر خواست روزه بگیرد و اگر نخواست افطار کند ! و امّا ما می گوییم : در حال سفر و به هنگام بیماری در هر دو مورد نباید روزه بگیرد و اگر در مسافرت و یا در حال بیماری روزه بگیرد ، قضای آن نیز بر او واجب است زیرا خدای عزّ و جلّ می فرماید : « فَمَن کَانَ مِنکُم مَرِیضاً أو عَلَی سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِن أیَّامٍ أُخَر ... ؛ و هر کس از شما بیمار یا مسافر باشد تعدادی از روزهای دیگر را ( روزه بدارد ) » ( 7 ) » .  

----------------------------------------- 

 ( 1 ) در معرّفی این فرد مطلب جداگانه ای با عنوان « زُهری کیست ؟ » در وبلاگم گذاشته ام . 

( 2 ) ظِهار ، آن است که مردی به همسرش بگوید : أنتِ عَلَیَّ کَظَهرِ أُمّی . جهت روشن شدن احکام آن به کتابهای فقی و رساله ی علما مراجعه کنید .

( 3 ) ایّام تشریق ، روزهای وقوف در مِنی را می گویند که پس از روز قربانی ، روزهای یازدهم ، دوازدهم و سیزدهم ماه است .

( 4 ) روزه ی وصال یا روزه ی شبانه روزی آن است که تمام شبانه روز پیوسته روزه دار باشد که حرمت آن حرمت تشریعی است .

( 5 ) روزه ی سکوت ، آن است که انسان از سخن گفتن خودداری می کند ، البتّه در شریعت های پیشین سخن گفتن بر روزه دار حرام بوده است همان طوری که قرآن کریم در داستان حضرت مریم( سوره ی مریم 19 آیه ی 26 ) آن را اعلام داشته و می گوید : « إنّی نَذَرتُ لِلرَّحمَانِ صَوماً فَلَن أُکَلِّمَ الیَومَ إنسِیَّاً  ؛ من برای خداوند رحمان روزه ای نذر کرده ام بنابر این امروز با هیچ انسانی سخن نمی گویم » جز اینکه در شریعت مقدّس اسلام این نوع روزه نسخ شده است .  

( 6 ) ایّام البیض : روزهای سیزدهم ، چهاردهم و پانزدهم ماه است ، به این دلیل آنها را « بیض » گفته اند که ماه از اوّل تا آخر شب آشکار است .

( 7 ) سوره ی بقره 2 آیه ی 184