نعمت های پاکیزه 

     در قرآن کریم بعضی از آیات با عبارت «‌ یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا » شروع شده اند که در واقع خطاب هائی است به مؤمنین . شاید برای شما مؤمن گرامی هم مهمّ باشد بدانید که در این آیات برای مؤمنین از جمله خود شما چه مطالبی بیان شده است .

     بنده مطالعاتی را در تفسیر علمای شیعه در مورد این آیات کرده ام که برای استفاده ی شما عزیز در وبلاگم می گذارم انشاءالله که برایتان قابل استفاده باشد . البته در هر نوبت آیه ای از آین آیات را می گذارم که به تدریج استفاده شود . راستی برای استفاده ی دیگر مؤمنین به سائر دوستانت هم معرّفی کن در ضمن از نظرات خود محروممان نفرمائید .

           سوّمین آیه ای که با خطاب شریف « یَاأیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا » در قرآن کریم وجود دارد در سوره ی مبارکه ی بقره 2 آیه  172 می باشد :

« یَاأیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَاشْکُرُوا لِلّهِ إنَّ کُنْتُمْ إیَّاهُ تَعْبُدُونَ » .

ترجمه : « ‌ ای کسانی که ایمان آورده اید ! از نعمت های پاکیزه ای که به شما روزی داده ایم ، بخورید و شکر خدا را بجا آورید ، اگر تنها او را پرستش می کنید ! » .

ترجمه ی منظوم :

‌[ شما ای کـسانی که شد جانتان                مـــنوّر ز آثــار ایـــمانتان ]

    ز هر چیز پاکیزه [ کاندر جهان ]                       نــهادیم رزق شما انـدران ،

  خـورید و سـتایش بجای آورید                       خدا را فقط گر پرستشگرید

  •          روش قرآن معمولاً این است که هر گاه بنا دارد انسان را از کاری منع کند اوّل راه های مباح آن را مطرح کرده سپس موارد نهی را بیان می کند . لذا چون در آیات بعد ( 1 ) ، از یک سری خوردنی های فاسد و مضرّ ، منع و نهی می کند در این آیه راه های حلال را  باز گو کرده است .
  •        ظاهر آیه امر است و لیکن مراد اباحه است ، قدیم جلّ جلاله رُخصت می دهد مؤمنان را و اباحه می کند ایشان را که از خوشیها و چیزهای لذیذ بخورید ، زیرا تناول آنچه مورد تمایل و اشتهای انسان است قابل اطاعت و تعبّد نیست و امر همیشه به چیزی تعلّق می گیرد که قابل تعبّد و اطاعت باشد .

ولی بعضی علما آن را از دو جهت امر دانسته اند :

الف   فقط از حلال بخورد یعنی « کُلُوا » متعلّق اش « طَیِّبَات »  است ، معنایش می شود : «  فقط از پاکی ها  بخورید »  .

  ب   فقط در مورد احتیاج بخورید تا ضرری متوجّه شما نشود ؛ ‌شاید « مِنْ » را بعضیّه گرفته یعنی « بعضی از طیّبات » که آن هم موارد ضروری و احتیاجی است . پس معنی چنین می شود : « بخورید از آنچه ما روزی تان کردیم ، که همه اش پاکیزه است »

     این معنی مناسب تر است با اظهار نزدیکی و مهربانی خدا که مقام ، آن را افاده می کند . و درست نیست که آیه چنین معنی شود :‌ « بخورید از رزق طیّب ، نه از خبیث های آن »  چون مقام می خواهد آزادی مردم را برساند نه این که ممنوع بودن آن را افاده کند ، می خواهد بفرماید : اینکه از پیش خود چیزهائی را بر خود حرام کرده اید سخنی است بدون علم و خدا آن را حلال کرده است . 

  •        این جمله خطابی است خاص به مؤمنین ، که بعد از خطاب قبلی در همین سوره که به عموم مردم بود ، قرار گرفته :‌ « یَا أیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الاَرْضِ حَلالاً طَیِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ ( 2 ) 

ترجمه : «ای مردم ! از آنچه در زمین است ، حلال و پاکیزه بخورید ، و از گامهای شیطان پیروی نکنید ، چه اینکه او دشمن آشکار شماست »  

     امّا در این آیه چون خطاب به مؤمنین است می فرماید : « بخورید و شکر خدا بکنید » پس از قبیل انتزاع خطابی از خطابی دیگر است کأنّه از خطاب جماعتی که پذیرای نصیحتی نیستند ، منصرف شده و روی سخن به عدّه خاص کرده که دعوت خود را اجابت می کنند ، چون به او ایمان دارند . و التفاتی که بین دو خطاب واقع شده از تفاوتی است که در افراد مخاطب است ، چون از دارندگان ایمان به خدا این توقّع می رفت که دعوت را بپذیرند ، به همین جهت عبارت قبلی «‌ مِمَّا فِی الاَرْضِ حَلالاً طَیِّباً » را به عبارت « مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ » عوض کرد ، تا وسیله شود که بعد آن از ایشان بخواهد تنها خدا را شکر گویند ، چون مردمی موحّد هستند و بجز خدای سبحان کسی را نمی پرستند .

     عین این نکته باعث شد بفرماید : « ‌مَا رَزَقْنَاکُمْ ، آنچه ما روزی تان کردیم » و نفرماید « مَا رَزَقْتُمْ ، آنچه روزی شده اید » ، و یا « مَا فِی الاَرْض ، آنچه در زمین است » و یا تعبیر دیگر تا اشاره و یا دلالت کند بر اینکه خدا در نظر آنان معروف و به ایشان نزدیک و نسبت به آنان مهربان و رئوف است .

  •         اگر چه در چند آیه ی قبل به طور عمومی به همه ی مردم خطاب شد که از نعمت های حلالی که ممنوعیّتی برای آنها وارد نشده و موافق طبع و فطرت سالم انسانی است استفاده کنند ولی در این آیـه به طور اختصـاصی مجـدّداً تأکید شـده ، و آن تأکید با کمی توجّه به تاریخِ زمان جاهلیت و آداب و رسوم آنها و دانستن این نکته که آنها بدون دلیل نعمت های مباحی را برای خود ممنوع می داشتند و این عادت به طوری در آنها نفوذ کرده بود که همچون وحی تلقی می شد و احیاناً این تحریم ها را به خدا نسبت می دادند ، نکته ی این تأکید روشن می شود . بنابر این قرآن برای بر طرف کردن افکار بی اساس آنها بار دیگر این مطلب را توصیه فرموده است . 
  •        از هر کس به اندازه ی قدر و منزلت اش توقعی است . قبلاً در همین سوره با جمله ی :‌ « یَا أیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الاَرْضِ حَلالاً طَیِّباً وَ لا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ  ( 3 ) »

   ترجمه : « ای مردم ! از آنچه در زمین است ، حلال و پاکیزه بخورید ، و از گامهای شیطان پیروی نکنید ، چه اینکه او دشمن آشکار شماست »  به عموم مردم خطابی داشت امّا در این آیه چون خطاب به مؤمنین است می فرماید : «‌ بخورید و شکر خدا بکنید »‌ ، گویا از مردم عادی توقع آن است که جنایت نکنند ولی از مؤمنین انتظار است که به خدا قرب پیدا کنند و شکر نمایند . 

  •         روایت است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله فرمودند : « إنَّ اللهَ طَیِّبٌ لا یَقْبِلُ إلاّ الطَّیِّب وَ إنَّ اللهَ أمَرَ بِالْمُؤمِنینَ بِمَا أمَرَ بِهِ الْمُرْسَلُون، فَقالَ : « یَا أیُّهَا الرُّسُلُ کُلُوا مِن الطَّیِّبات ( 4 ) » و قال : « یَا أیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُلُوا مِنْ طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ ( 5 ) » .

ترجمه : « همانا خداوند پاک است و فقط پاکی ها را قبول می کند و خداوند مؤمنین را به چیزی امر فرمود که مرسلین را به آنها امر فرموده است ، آنگاه پیامبر این دو آیه را تلاوت فرمود : « ای پیامبران از غذاهای پاکیزه بخورید » ؛ « ای کسانی که ایمان آورده اید ! از نعمت های پاکیزه ای که به شما روزی دادیم بخورید » ، » .

   بنابر این کسی که یا رب یا رب گویان باشد ولی خوردنی ها و آشامیدنی ها و لباس اش از حرام باشد ، چگونه خدای تعالی دعای او را اجابت کند . 

  •              تکیه کردن روی « طَیِّب » به خاطر مفهوم آن است ، یعنی تنها از نمونه های پاک استفاده کنید نه از آلوده و ناپاک ، و یا از گوشت های تنفر آمیز همچون گوشت مردار و درندگان و حشرات بیابان و مسکرات که به شدّت در میان مردم آن زمان رواج داشت .

   بعضی گفته اند مراد به « طَیِّبَات » ، « حلال » است ، ولی به نظر می رسد درست نباشد چون اگر مراد  حلال باشد در کلام تکرار لازم می آید چه اینکه لفظ رزق مُستغنی از قید زدن به حلال است چه اینکه روزی نباشد إلاّ حلال .

  •           در پایان این آیه که خطاب به مؤمنان است آنها را به شکر گزاری خدای یگانه که تنها معبود حقیقی است دعوت کرده در حالیکه در ذیل آیه ی قبل که شبیه این آیه بود و روی سخن به عموم مردم بود تنها از گناه و سوء استفاده از نعمت و عدم پیروی از شیطان دعوت شده بودند گویا این تفاوت و تکرار اشاره به این است که از مردم عـادی تنها انتظار می رود که گناه نکنند ولی از افراد با ایمان انتظار می رود که این نعمت ها را در بهترین موارد بکار برند .

 

  •            شکر نعمت که دستور داده شده وسیله ی ارتباط ما بین روزی دهنده و روزی خورنده است ، به وسیله ی شکر دائره ی نعمت پر شده و حقیقت جای خود را می گیرد . مقتضای فطرت آن است که از نعمت استفاده کرده و صاحب نعمت را بشناسد و آن اهلیّت زیادت به ما خواهد داد : « لَئِن شَکَرْتُمْ لَأزیدَنَّکُمْ ( 6 ) »

ترجمه : « اگر شکر گزاری کنید ، ( نعمت خود را ) بر شما خواهم افزود » .

 ؛ « فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللهِ إنْ کُنْتُمْ إیَّاهُ تَعْبُدُونَ ( 7 ) »

ترجمه :« پس از آنچه خدا روزی تان کرده است حلال و پاکیزه بخورید و شکر نعمت خدا را به جا آورید اگر تنها او را می پرستید » .

  •             شکر مراحلی دارد :‌گاهی با زبان است ، گاهی با قلب و زمانی با عمل . شکر واقعی آن است که نعمت ها در راهی مصرف شود که خداوند مقرّر فرموده است .
  •             شکر در واقع اعتراف به نعمت است که البتّه با نوعی از تعظیم مقرون باشد و آن بر 2 نوع است :

 الف   اعتراف به نعمت در هر زمانی که مُنْعِمٌ علیه ( کسی که به او نعمت داده شده )  متذکّر آن شود .

 ب   اطـاعـت و فـرمـان برداری از مُنْعِم ( کـسی کـه نعمت را داده ) بر حـسب بزرگی نعمت .

     عبادت نیز نوع مخصوصی از شکر است که با خضوع خاصّی توأم است و علّت این که کسی غیر از خدا استحقاق عبادت را ندارد این است که اصول نعمت ها را که حیات و قدرت و شهوت و انواع منافع دیگر می باشند تنها او به انسان عنایت کرده است و جز او هیچ کس قدرت اعطاء آنها را ندارد .

  •           در خبر است که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند :‌ که خدای جلّ و جلاله فرمودند  : « مرا با جنّ و انس کاری عظیم افتاد ، أَخْلُقُ وَ یَعْبُدُ غَیری وَ أَرْزُقُ وَ یَشکُرُ غَیری ، آفریننده منم جز مرا می پرستد ، و روزی ده منم ولی غیر مرا شکر کنند » .
  •          « وَ اشْکُرُوا لِلّهِ إنَّ کُنْتُمْ إیَّاهُ تَعْبُدُونَ » اگر عبادت خدا را از نظر اینکه او خالق شماست لازم می دانید ، شکر او هم از نظر اینکه احسان و انعام نسبت به شما کرده لازم است .
  •          تقدیم ضمیر « إیَّاهُ » حصر را می رساند : « ‌اگر آن گونه گشته اید که فقط او را می پرستید » . اگر فرموده بود : « إنْ کُنْتُمْ تَعْبُدُونَهُ » ، مـعنی مـی شد : « اگـر او را مـی پـرستید » و این انـحـصار را افـاده نمی کرد .
  •          شرط « إنْ کُنْتُمْ » راجع به امر « کُلُوا » یا هر دو امر « کُلُوا ، وَاشْکُرُوا » است ؛ لذا بنا بر مفهوم ظاهر آیه کسانی که در باره ی حلال و حـرام از غیر خـدا پـیروی کـنند همان را مـی پرستند و این شـرک در مرتبه ی تشریع و قانون گذاری است .

پـایـان

-------------------------------------

1)      سوره ی بقره 2 آیه ی 173 : « إنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ الْمَیْتَةَ وَ الدَّمَ وَ لَحْمَ الْخِنزِیر وَ مَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللهِ ... »  ترجمه : « خداوند ، مردار ، خون ، گوشت خوک و آنچه را نام غیر خدا به هنگام ذبح بر آن گفته شود ، حرام کرده است ... »

2 )      سوره ی بقره 2 آیه ی 168

3 )       سوره ی بقره 2 آیه ی 168

4 )        سوره ی مؤمنون 23 آیه ی 51

5 )         سوره ی بقره 2 آیه ی 172

6 )         سوره ی ابراهیم 14 آیه ی 7

7 )         سوره ی نحل 16آیه ی 114