آستانه بى بى هیبت

(خواهر حضرت معصومه سلام الله علیها در جمهورى آذربایجان)

تعدادى از دختران والاگهر حضرت موسى‏بن جعفر علیه السلام «فاطمه‏» نام داشتند.

محدثان، مورخان، سیره نویسان، تذکره نویسان و نسب شناسان، به هنگام شمارش دختران حضرت موسى‏بن جعفر علیه السلام از چند دختر به نام فاطمه نام برده‏اند. (1)

سبط ابن جوزى، یکى از بزرگان علماى اهل سنت - در قرن هفتم - به هنگام شمارش فرزندان امام کاظم علیه السّلام، از چهار دختر به شرح زیر یاد کرده‏است:

1 - فاطمه کبرى 2 - فاطمه صغرى‏3 - فاطمه وسطى 4 - فاطمه اخرى (2)

«فاطمه کبرى‏» مشهور به «حضرت معصومه سلام الله علیها» در «قم‏» مدفون است و حرم باشکوهى دارد که همه روزه هزاران نفر از شیفتگان خاندان عصمت و طهارت، از داخل و خارج کشور، براى عتبه بوسى آستان بلند جایگاهش به این شهر مقدس روى مى‏آورند.

«فاطمه صغرى علیها السلام‏» مشهور به «بى‏بى هیبت‏» در مدخل شهر «باکو» پایتخت آذربایجان شوروى مدفون است.

«فاطمه وسطى‏» مشهور به «ستى فاطمه‏» در «اصفهان‏» مدفون است و حرم قدیمى با شکوهى دارد.

«فاطمه اخرى‏» مشهور به «خواهر امام‏» در «رشت‏» مدفون است و حرم باصفائى دارد.

     آستانه مبارکه «بى‏بى‏هیبت‏» در طول قرون و اعصار مورد توجه خاص شیعیان شیفته و دلسوخته بود، که از اقطار و اکناف جهان براى آستان بوسى حرم مطهرش رخت‏سفر مى‏بستند و رنج‏سفر برخود هموار مى‏کردند و به سوى مرقد شریفش مى‏شتافتند و پیشانى ادب برآستان ملک پاسبانش مى‏سائیدند.

     پس از پیدایش کمونیسم و قطع ارتباط این سامان بادیگر ممالک اسلامى، رفت و آمدها قطع شد و حرم مطهر آن حضرت به دستور «استالین‏» در سپتامبر1936م. (3) با دینامیت منفجر شد و روى قبرمطهر اسفالت گردید.

مردم مسلمان و علاقمند به خاندان عصمت و طهارت، در مقابل دژخیمان خون آشام کمونیسم، قدرت ابراز هیچ عکس العملى نداشتند، جز اینکه هرگز از روى قبر مطهر جگر گوشه حضرت موسى‏بن جعفر علیه السلام عبور نکردند و همواره از حاشیه خیابان عبور کردند.

     نظام مستبد و خون آشام کمونیستى براى مجبور ساختن مردم به عبور از روى قبور مطهره، از دو طرف محل حرم بى‏بى، ستونهایى نصب کردند و بر فراز قبر مطهر طاق نصرت زدند، تا دیگر گزیرى از عبور بر فراز قبور نباشد ولى مردم آگاه در صفهاى بسیار طولانى با حوصله و تحمل بى‏نظیرى توقف مى‏کردند، تا از گذرگاه باریکى که در دو طرف طاق نصرت براى عبور پیاده‏ها منظور شده بود عبور کنند.

     شاهدان عینى مى‏گویند: در مواقعى که ترافیک سنگین بود، اتوموبیلها در صفهاى چند کیلومترى مى‏ایستادند و هرگز از روى قبر مطهر عبور نمى‏کردند.

     پس از فروپاشى نظام کمونیستى، شیعیان شیفته و پاکباخته، با تلاش فراوان به تجدید بناى حرم مطهر آن حضرت اقدام نمودند و فاز اول آن، روز هفدهم ربیع الاول‏1419 ه . (4) سالروز ولادت با سعادت حضرت ختمى‏مرتبت و میلاد مسعود پیشواى ششم شیعیان، طى مراسم باشکوهى رسما افتتاح گردید.

     در حرم مطهر بى‏بى‏هیبت صورت چهار قبر هست که روى هریک از آنها تخته سنگ بزرگى است که به 88 سال پیش مربوط مى‏شود.

     روى سنگ قبر مطهر بى‏بى‏هیبت مطالبى نوشته شده که در اثر فرسودگى به طور کامل خوانده نمى‏شود، به خصوص که به هنگام منفجر کردن از وسط دو نیم شده و بیش از نیم قرن در زیر خاک مانده است.

به طورى که در خطوط سنگ قبر شریف منعکس است، حضرت «بى‏بى هیبت‏» در میان اهالى آن سامان، ملقب به «حکیمه‏» و مشهور به «بى‏بى‏هیبت‏» مى‏باشد ولى به طورى که در منابع فراوان تصریح شده، نام گرامى آن حضرت «فاطمه صغرى‏» مى‏باشد، که در آن منطقه به «حکیمه‏» ملقب شده و به «بى‏بى‏هیبت‏» شهرت یافته است.

در اینجا به تعدادى از منابعى که در آنها تصریح شده که نام نامى بى‏بى‏هیبت «فاطمه صغرى‏» مى‏باشد، اشاره مى‏کنیم:

1 - تحفة العالم، از علامه سید جعفر آل بحرالعلوم. (5)

2 - مرآت البلدان، از محمد حسن‏خان اعتماد السلطنه. (6)

3 - از آستارا تا استراباد، از دکتر منوچهر ستوده. (7)

4 - لغتنامه دهخدا، از شادروان على‏اکبر دهخدا. (8)

5 - حیاة الامام موسى بن جعفر علیه السلام از علامه باقر شریف قرشى. (9)

باتوجه به منابع فوق و دیگر منابعى که در آنها تصریح شده که حرم شریف موجود در «باکو» مربوط به «فاطمه صغرى‏» دختر موسى بن جعفر علیه السلام مى‏باشد، تردیدى نمى‏ماند در اینکه نام شریف بى‏بى‏هیبت «فاطمه صغرى‏» مى‏باشد ولى در آنجا به «حکیمه‏» ملقب شده و به «بى‏بى‏هیبت‏» اشتهار یافته است، چنانکه خواهرش «فاطمه کبرى‏» به «حضرت معصومه‏» علیها السلام مشهور شده، دیگر خواهرانش: «فاطمه وسطى‏» به «ستى فاطمه‏» و «فاطمه اخرى‏» به «خواهر امام‏» شهرت یافته‏اند.

     اما در مورد اشتهار آن حضرت به «بى‏بى‏هیبت‏» مشهور در میان اهالى آن سامان این است که به هنگام عزیمت آن بزرگوار به منطقه باکو، مرد صالح و سعادتمندى که افتخار هدایت قایق حامل آن حضرت را از رشت تا باکو، خداوند منان به او ارزانى فرمود «هیبت‏» نام داشت.

     این مرد سعادتمند همواره به این توفیق ربانى که شامل حالش شده بود، مباهات مى‏کرد و هنگامى که مى‏خواست از آن حضرت یاد کند مى‏گفت: «بى‏بى من‏».

     براین اساس از همان اوان نام آن بانوى بزرگ «بى‏بى هیبت‏» شهرت یافت و با گذشت زمان به صورت مخفف «بى‏بى‏هیبت‏» (باحذف کسره) تعبیر گردید. و اینک همگان آن امامزاده واجب التعظیم را به عنوان «بى‏بى‏هیبت‏» مى‏شناسند و در همه اسناد و منابع به همین عنوان یاد شده است.

     از بررسى اسناد و منابع استفاده مى‏شود که این بانوى بزرگ در یک فرسخى شهر باکو در روستاى معروف به «شیخ کندى‏» رحل اقامت افکنده و همه عمر مبارک خود را با عبادت حق تعالى سپرى کرده است.

     خانه‏اى که این بانوى بزرگ در آن سکونت داشت، تاکنون محافظت‏شده و محل محراب عبادتش تا به امروز به عنوان مکانى مقدس زیارتگاه خاص و عام مى‏باشد. چنانکه محراب عبادت خواهرش حضرت معصومه سلام الله علیها نیز در قم حافظت‏شده و به عنوان «بیت النور» در تاریخ ثبت‏شده است.

     اهالى با ایمان و شیعیان با اخلاص روستاى شیخ، پس از ارتحال جگرگوشه حضرت موسى بن جعفر علیه السلام با اندوه فراوان پیکر پاکش را در محل حرم فعلى‏اش به خاک سپردند و بر فراز قبر شریفش سایبان ساختند. و سه تن از منسوبین خاندان عصمت و طهارت را در کنار مرقد مطهرش دفن کردند و این ودیعه گرانبهاى اهلبیت پیامبر صلی الله علیه و آله را ارج نهادند و در همه ایام زیارتى به عتبه بوسى آستان بلند جایگاهش تشرف یافتند و در هر مشکلى به محضر مقدسش پناه بردند و حاجت‏روا باز گشتند.

     با گذشت قرون و اعصار، معجزات و کرامتهاى فراوانى از قبر شریف دخت‏باب الحوائج مشاهده گردید و آوازه‏اش در همه‏جا طنین انداخت. و دلهاى شیفتگان اهلبیت علیهم السلام از اقطار و اکناف به آن سوى جذب شد.

     با مشاهده روز افزون این کرامات، نذورات فراوان بر قبر شریفش نثار گردید و با این نذورات و تبرعات گنبد و بارگاه مجلل‏تر و باشکوهترى برفراز قبرشریفش ساخته‏شدو به صورت‏یکى‏از شاهکارهاى معمارى شرق درآمد.

     در این حرم با صفا زیباترین معمارى شیروان - آبشرون به کار رفت، مناره‏هاى زیبا، گنبد با عظمت، سالن‏هاى بزرگ، دو مسجد و تعدادى بنا، مقبره و سردابه در اطراف آن ساخته شد.

     این حرم باصفا به صورت میراث گرانبهائى در آمد که در آن هنراسلامى از لحاظ سنگ‏تراشى، خطاطى و نقاشى، به صورت گنجینه ارزشمندى از کتابخانه، تابلو، سنگ نوشته و دست نویس در معرض تماشاى زائران و جهانگردان به نمایش گذاشته شد.

ولى افسوس که همه این گنجینه‏ها در حمله ددمنشانه کمونیستها از بین رفت و این آثار گرانبها که نشانه تعالى و ترقى و پیشرفت فرهنگ و مدنیت‏بود، در آتش بیداد سوخت و این حرم باصفا که گذشته از آثار معنوى، در حیات سیاسى و اقتصادى منطقه سهم به سزائى داشت، با خاک یکسان گردید.

مقبره‏هاى فراوانى در اطراف حرم بى‏بى‏هیبت‏بود که متعلق به روحانیان، مدرسان، متولیان و خدمتگزاران حرم بود، که همه آنها نیز با دینامیت منفجر و با خاک یکسان شد.

تعدادى از تخته سنگهاى مربوط به این مقبره‏ها که از مرمر و دیگر سنگهاى قیمتى بود، در موزه آرکئولوژى باکو: «آذربایجان تاریخ موزه‏سى‏» محافظت مى‏شود.

 

پى‏نوشتها:

1 - ارشاد: ج 2، ص 244; دلائل الامامه، ص‏309; اعلام الورى، ج 2، ص‏36; تاج الموالید، ص‏47; مناقب ابن شهرآشوب، ج 4، ص 324; کشف الغمه، ج‏3، ص‏26; المستجاد، ص 200; حبیب السیر، ج 2، ص 81; تاریخ برگزیده، ص 204; الفصول المهمه، ص 242; اعیان الشیعه، ج 2، ص 5; جامع الانساب، ج 1، ص 85; موسوعة العتبات المقدسه، ج‏9، ص 58، تواریخ النبى والآل، ص 125 و غیره

2 - تذکرة الخواص، ص 315.

3 - برابر شهریور 1315 ش’. و رجب 1355 ه ق.

4 - برابر 21/4/1377ش. و 12/7/1998 م.

5 - تحفة العالم، ص‏37.

6 - مرآت البلدان، ج 1، ص 255.

7 - از آستارا تا استراباد، ج 2، ص 180.

8 - لغتنامه دهخدا، حرف ب، ص 518.

9 - حیاة‏الامام موسى‏بن‏جعفر(ع)، ج‏2،ص‏439.